تقسیم بندی قالی های عثمانی بر اساس طرح و نقشه:
تركيهي امروز در منتهياليه غرب آسيا و شرق اروپا قرار دارد. سه درصد خاك تركيه در قاره اروپا و بقيه در قاره آسيا قرار دارد و به همين دليل از گذشتههاي دور به اين منطقه آسياي صغير گفتهاند. بايد اذعان نمود كه معرفي و طبقهبندي طرحهاي مهم فرش تركيه به علت خصوصيات خاص آن و از همه مهمتر گرايش بيش از اندازه به طرحهاي هندسي، كاري مشكل ميباشد. اصولاً كاربرد كلمهي نقوش ساده شده در مورد بسياري از آنها نيز بايد با احتياط صورت بگيرد. چرا كه هويت بسياري از نگارهها براي ما مبهم است.
به اين ترتيب نميتوان نقوش فعلي را استليزه يا تجريد يافتهي نقوش و حتي اشكال حقيقي دانست. در واقع كاربرد عبارت نماد (سمبول) و موارد مشابه نيز براي طرحهاي فرش تركيه تا حدودي با مشكل توأم است زيرا اصولاً سمبوليسم نيز به آن مفهومي كه در فرشهاي چين و تركستان وجود داشته و دارد، در اين منطقه رايج نبوده و نيست. شايد بهترين راه براي يافتن پاسخ مناسب، انجام يك بررسي كوتاه از تاريخ شروع فرشبافي در اين منطقه باشد كه خود نيازمند يك بررسي تاريخي از منطقه آناتولي ميباشد.
تاريخچه:
بر اساس بررسيهاي تاريخي هيتيها اولين گروه از ساكنين اين منطقه بودهاند كه حكومت پادشاهي هيتيها را تشكيل دادند هيتيها داراي تمدني درخشان بودند و سنگ نبشتههاي زيادي از آنها باقي مانده است. اقوام ليدي نيز در اين منطقه سكونت داشتهاند. ليديها قومي صنعتگر بودند كه بويژه در رنگرزي شهرت بسيار داشتند. كوروش پادشاه ايران آخرين پادشاه ليدي را شكست داد و اين سرزمين مدتها ضميمه امپراتوري ايران گرديد. اقوام متعدد هند و اروپايي و ديگر اقوام همچون يونانيها، تركمن ها، تاتارها، ارمني ها كردها و عربها و خلاصه بسياري از اقوام مختلف با فرهنگها و صنايع بومي خود كوهستانهاي آناتولي را مورد تعرض قرار داده، يا به اين منطقه مهاجرت كردهاند و براي مدتي حتي كوتاه بر ساختار سياسي، اقتصادي و هنري آن سرزمين تاثير گذاشتهاند.
همچنين تكرار برخي جريانات تاريخي و وقايع كه بعدها در سرنوشت اقوام ايراني و ترك موثر بود، در فراگيري بهتر و بيشتر فنون قاليبافي تركها از ايرانيان تاثير زيادي داشته است. از جمله پس از شروع حملات خانمانسوز مغولان در سال 616 هجري قمري به خراسان و ديگر بلاد ايران و عثماني، به تدريج بسياري از تركان مجبور به مهاجرت به طرف سرزمينهاي غرب شدن. به اين ترتيب تعداد زيادي از صنعتگران و هنرمندان ايراني نيز براي رهايي از آسيب حمله مغولان با حركت اقوام ترك همراه شدند. اينان مهارت و هنرهايشان را نيز با خود به سرزمينهاي جديد بردند و تركان به خوبي آنان را به خدمت گرفتند و از مهارت هايشان استفاده كردند.
الف) قالي هاي قرن 13 ميلادي يا قالي هاي مشهور به سلجوقي:
قديميترين نمونههاي شناخته شدهي فرش تركيه شامل چهار فرش و دو قطعه (پاره) فرش است. احتمال داده ميشود كه اين فرشها در زمان حكومت سلطان علاءالدين (1236 ـ 1219 ميلادي) براي مسجد قونيه بافته شدهاند. قدر مسلم اين قاليها مربوط به زمان سلاجقهي روم است كه حكومت آنان در قونيه، در قرن پانزدهم ميلادي توسط تركان عثماني ساقط شد. نقوش اين فرشها كاملاً هندسي است و در حاشيهي دو قطعه از آنها نوشتههايي شبيه به خطوط كوفي وجود دارد. رنگهاي استفاده شده در اين فرشها نيز عمدتاً آبي، قرمز و زرد ميباشد. اين قاليها كه به قاليهاي قونيه شهرت يافتهاند. قديميترين قاليهايي هستند كه احتمال ميرود بافت تركيه باشند چرا كه گره قيوردس يا همان گرهي تركي در آنها به كار رفته است. اين فرشها در موزهي اوقاف در استانبول نگهداري ميشود.
ب) فرشهاي قرون 14 و 15 ميلادي يا فرشهاي حيواندار و پرندهاي:
در نقاشيهاي ايتاليايي قرن چهاردهم و پانزدهم، تصوير فرشهايي ديده ميشود كه روي آنها تصاوير حيوانات و پرندگان با خطوط هندسي در مناطق مستطيل شكل يا هشت ضلعي كشيده شده است. اين فرشها در ايتاليا مورد توجه بوده و از طريق شهرهاي ونيز و جنوا از آسياي صغير وارد ايتاليا ميشدند. گفته ميشود كه از اين فرشها فقط سه نمونه باقي مانده است كه همگي داراي گره تركي هستند. قديميترين آنها قطعه ايست كه در منطقه فسطاط در مصر پيدا شده و متعلق به قرن 14 ميلادي بوده و هم كانون در موزه متروپوليتين نيويورك نگهداري ميشود.
اين سه فرش داراي نقوش تزئيني هستند كه از شكل يك پرنده به رنگ پرتقالي، سبز، قرمز در داخل يك هشت گوشهاي سبز و آبي تشكيل يافتهاند. در وزهي تاريخي استكلهم نيز يك قطعه قالي از اين نوع وجود دارد كه متعلق به قرن 15 ميلادي است. اين فرش كه در كليساي ماربي پيدا شده و به همين نام شهرت يافته است. دو منطقه كاملاً مشخص به صورت هشت ضلعي دارد كه داخل آنها تصوير پرندگان رو به رو با اسلوب هندسي كشيده شده كه بين آنها درخت ترسيم شده است. فرشي ديگر از اين نوع در موزهي برلين وجود دارد كه به جاي تصاوير پرندگان، تصوير اژدها و سيمرغ را نشان ميدهد كه احتمالاً برگرفته از هنر و حكمت چيني ميباشد.